Mağara'da Ölçüm Almak
MağaraWiki sitesinden
Yeni bulunan mağaralarda öncelikle ölçüm ve harita çizim çalışmaları yapılır. Daha sonra elde edilen bulgular ve diğer özellikler bu haritalar üzerinde belirtilir ve bir rapor halinde yayınlanır. Doğal olarak araştırmacı ileri sürdüğü bulgularla ilgili bilimsel sorumluluğu taşır. Bir mağaranın speleoloji çevrelerine tanıtılması ve kayıtlara geçmesi için, haritanın yayınlanması ya da arşivleme işlerini yürüten bir merkeze bildirilmiş olması gerekir.
Konu başlıkları |
Ölçüm İçin Gerekli Araçlar
Uzunluk ölçümlerinde kullanılan araçlardan biri, piyasada kolaylıkla bulunabilen ‘çelik metre’ lerdir. Genel olarak 30 m.’likleri tercih edilir. Çok geniş boşluklardan oluşan büyük mağaralarda daha uzunları işi kolaylaştırır. Bunun dışında, bir kutuya monte edilmiş tur sayacı ve iplikten oluşan ‘ölçüm kutusu’ (Topofil) ile de uzunluklar saptanabilir. Yeteri derecede hassaslıkla üretimi
Yatay ve düşey açıların ölçümünde ise pusula ve eğimölçer (Klinometre) kullanılır. Dayanıklılığı açısından, Suunto KB 14/360 pusula ve Suunto PM-5/360 PC eğimölçer tercih edilir (Alternatif Silva SightMaster pusula, ClinoMaster eğimölçer veya SurveyMaster kombine cihaz). Daha hassas ölçümlerde Teodolit kullanılmalıdır. Bunun dışında ölçümlerin kaydedileceği önceden hazırlanmış bir çizelge gereklidir. (Şekil 1)
Ölçüm Çizelgesini Nasıl Doldurmalı?
Çizelgenin ön yüzündeki bilgileri doldururken aşağıdaki önerileri izlemeniz,
Mağara Adı:
Mevkii:
Koordinatlar:
Tarih:
Ekip:
Sayfa No:
No:
Metre:
Pusula:
Klino:
Sol:
Sağ:
Yer:
Tavan:
NOT:
Çizelgenin boş, arka yüzüne Şekil 3'tekine benzer bir plan çizilmeli. Bu yolla bütün gerekli ölçümlenin kaydedilip kaydedilmediği kolayca anlaşılabilir.
Ölçüm Yöntemi
Bir mağaranın ölçümü iki ya da üç kişilik ekiplerce yapılabilir. İki kişilik bir ekip çalışmasında izlenebilecek iki temel yöntem vardır. Bunlar şu şekilde özetlenebilir:
1. Ölçümleri yapacak olan kişi mağaranın girişindeki belirli bir noktadan '2' istasyonunu belirleyen yardımcısının bulunduğu yere göre pusula ve klinometre ölçümlerini alır. Ancak yardımcılık görevini üstlenen kişi tespit ederken bir sonraki istasyonun neresi olabileceğini de dikkate almalı, kendisine sonraki ve önceki istasyonlardan rahatça görülebilecek bir yer seçmelidir. Ölçümü yapan kişi gerekli ölçüleri aldıktan sonra yardımcısının çelik metreden okuduğu uzunluk da dâhil olmak üzere bütün sonuçlan defterine kaydeder. Bundan sonra yapılacak iş ölçümleri yapan kişinin, '2' yardımcısının da '3' istasyonlarına geçmesi ve aynı işlemleri burada da tekrarlamalarıdır.
2. Bu yöntemde bütün ölçümlerin kayıtları yardımcılık görevini üstlenen kişi tarafından tutulur. Bu kişinin mağara ölçümü konusunda tecrübeli olması ve iki kişinin birlikte iyi çalışabilmesi durumunda bu yöntem işin daha hızlı yapılabilmesini sağlayacaktır.
Büyük ve geniş mağaralarda ise ekipteki kişi sayısı üçe ya da dörde kadar çıkarılabilir. Ancak bu durumda iyi bir iş bölümü gerçekleştirilmelidir. Aksi takdirde kişi sayısındaki bu artış hiçbir yarar sağlamayacaktır. Bu gibi kalabalık ekiplerde izlenebilecek en iyi yöntemlerden biri de pusula, klinometre ve uzunluk ölçümlerinin gene iki kişi tarafından yapılması ve ilerideki istasyon yerlerinin belirlenmesi, gerekli yerlerde galeri genişliğinin ölçülmesi gibi işlerin de diğer kişiler tarafından gerçekleştirilmesidir.
Ölçümlerde Hassaslık Dereceleri
Bir mağaranın haritalandırılmasında ilk adım hiç kuşkusuz çıkarılacak haritanın ne gibi bir amaca yönelik olacağının saptanmasıdır. Bu, haritanın çizimi için gereken ölçümlerin ne kadar hassas olması gerektiğinin belirlenmesi açısından önemlidir. Örneğin yeni bulunmuş bir mağaranın çizilen ilk haritası çoğunlukla genel bir fikir vermekten öte bir amaç taşımayacağından, çizimin yaklaşık ölçülere göre yapılmasında bir mahsur yoktur. Oysa bir mağaranın yüzey şekilleriyle aynı yöredeki diğer mağaralarla ya da aynı mağara sisteminin diğer kısımlarıyla olan ilişkilerinin tespit edilmesi gibi çok daha kesin sonuçlar gerektiren çalışmalarda zaman ve ekip gücü de göz önünde bulundurularak mümkün olan en detaylı ve hassas ölçüm yapılmalıdır.
| Tablo 1: BCRA Orta Hat Hassaslık Derecelendirmesi | |
|---|---|
| DERECE 1 | Hiçbir ölçüme dayanmayan kroki ya da taslaklar |
| (Derece 2) | Gerekli durumlarda birinci ve üçüncü dereceler arasında kalan bir kroki için kullanılabilir. |
| DERECE 3 | Yatay ve düşey açıdan ölçüm hatası +2,5’; uzunluklarda ölçüm hatası 50 cm.; istasyon yeri hatası 50 cm.den az. |
| (Derece 4) | Beşinci derecenin şartlarını sağlayamayan ancak üçüncü dereceden daha hassas ölçümler için kullanılabilir. |
| DERECE 5 | Yatay ve düşey açılarda ölçüm hatası +1’; uzunluklarda ölçüm hatası 10 cm.; istasyon yeri hatası 10 cm.den az. |
| DERECE 6 | pusula ölçümü derece 5’ten daha doğru. |
| DERECE X | pusula yerine teodolite dayamlarak yapılmış ölçümler. |
| ||||||||||
İngiliz Mağara Araştırma Birliği (British Cave Research Association ya da kısaca BCRA) mağara ölçümlerinde beliren bu farklılıkları belli standartlar dâhilinde derecelendirebilmek için 1976 yılında bir sistem geliştirmiştir. Bu derecelendirme sistemi günümüzün pek çok mağara araştırmacısı ve derneği tarafından kabul edilmiştir. Biz de bültenimizin ilk sayısında henüz ülkemizde yeterince tanınmayan bu sistemin kısa bir özetini yayınlamayı uygun bulduk. Öyle ümit ediyoruz ki Türkiye mağara araştırmacıları da bu sistemi benimseyerek standardizasyon eksikliğinin giderilmesi çalışmalarında üstlerine düşen görevi yerine getireceklerdir.
NOTLAR:
1. Yandaki bu tablo derecelendirme sistemi hakkında özet bir bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır. Daha ayrıntılı bilgi Bryan Ellis’in ‘Surveying Caves’ (BCRA, 1976) isimli eserinden edinilebilir.
2. Tanımlamalarda kullanılan ‘hassaslık’ terimi elde edilen ölçüm sonuçlarının gerçek değerlerine yakınlığını ifade etmektedir. Bu, ‘kesinlik’ ile karıştırılmamalıdır.
3. Derece 3 için hissedilebilir bir eğime sahip olan yerlerde klinometre kullanılmalıdır.
4. Derece 5 için ölçüm sırasında kullanılan gereçlerin iyi ayarlanmış, kontrol edilmiş olması gerekir.
5. Derece 6 için yatay ve düşey açı ölçümlerinde en çok + 0,5’ hata payı kabul edilebilir. Uzunluk ve istasyon yeri hataları +2,5 cm.den çok olmamalı, ölçüm sırasında tripod ve benzeri gereçler kullanılmalıdır.
6. Derece X için ölçümde kullanılan gereçler ve teknikler çizim notlarında belirtilmeli, sonuçların doğruluğu da derece 3, 5 ya da 6 seviyesinde yapılacak ikinci bir ölçümle karşılaştırılarak kontrol edilmelidir. Bu tür ölçümler özellikle volkanik ya da elektrik lambalarıyla aydınlatılmış turistik mağaralarda tercih edilmelidir.
7. Derece 2 ve 4 sadece, şartların bir ileri derecedeki ölçümün gereklerinin yerine getirilmesine olanak tanımadığı ve ölçümün yeniden yapılmasının mümkün olmadığı durumlarda kullanılmalıdır.
| Tablo 3: Önerilen derecelendirme / sınıflandırma birleşimleri |
|---|
| Derece 1A |
| Derece 3B ya da 3C |
| Derece 5C ya da 5D |
| Derece 6D |
| Derece XB, XC ya da XD |
8. Bütün mağaracılık kurum ve dernekleri İngiliz Mağara Araştırma Birliği’nin izni olmamaksızın Tablo 1, 2 ve 3’ü yayınlama hakkına sahiptirler.
Not: Değerlendirmede derecelerin arkasına eklenen A, B, C ve D sınıfları da mağaradaki temel ölçümlemenin dışında galerilerin detay ve özelliklerinin ne derece ayrıntılı belirtildiğini göstermek için kullanılır. Araştırmanın yapıldığı hatları izlemek koşuluyla yüzeyde belirli aralıklarla ‘elektromanyetek’ kontrollerin yapılması halinde ise çizilmiş haritalarda derecelendirme / sınıflandırma birleşimini belirten imgelerin arkasına ikinci bir harf ilavesi daha yapılmalıdır (Örneğin 5D/e).
İç Bağlantılar
- Mağara Fotoğrafçılığı - Silüet Tekniği
- Mağara Haritası Çizmek
- Mağara Haritalarında Kullanılan Semboller
- Mağara Haritası Çiziminde Bilgisayar Kullanımı
Dış Bağlantılar
- British Cave Research Association
- BCRA Surveying Pages
- UIS Informatics Commission - Survey and Mapping Working Group
Kaynaklar
- Altun, M., Mağaralarda Harita Çalışmaları 1, BÜMAK Delta 1, sy. 13-16, İstanbul 1983
- Judson, D. and Champion, A., “Caving and Potholing”, London, 1981
