Biyospeleoloji

MağaraWiki sitesinden

Biyospeleoloji; Yeraltında yaşayan canlıları inceleyen bilim dalıdır.Yeraltı ortamı yerüstü ortamından farklı ışık, nem ve sıcaklık özelliklerine sahip olmasından dolayı, farklı bir ekolojik yapıya sahiptir, bu yüzden mağara canlıları da üreme, beslenme, şekil, büyüklük vb. bakımından dışarıdaki canlılardan farklı özellik gösterirler.

Mağaranın dışarısıyla bağlantınsın olduğu ve ışığın girdiği son noktaya kadar olan yere epigean adı verilir.

Semenderler, mağaraları nemli ve sulu olduğu için sıklıkla tercih ederler.

Dışarısıyla bağlantısı olmayan ve mutlak karanlığın hakim olduğu bölgeye de hypogean adı verilir. Epigean ile Hypogean arasında paraepigean ve parahypogean denilen eşik bölgeleri de bulunmaktadır.

Mağara Canlılarının Sınıflandırılması

1. Trogloksen (Trogloxene) : Mağaralara korunmak, belli bir dönemi geçirmek ya da yuva olarak kullanmak için giren karasal canlılardır. Sucul ortamda yaşayanlarına ise Stygoxene adı verilir. Yaşamları büyük oranda mağaranın dışına bağlıdır ve genellikle beslenmek için mağaradan çıkarlar. Bu grup canlılar Tesadüfen ve Daimi Trogloksenler olmak üzere 2’ye ayrılırlar. Geceleri avlanmak için dışarı çıkan yarasalar, hibernasyon için mağaraya girmiş ayılar, sürüngenler, kurbağalar, kuşlar, güveler vb. örnek verilebilinir.

2. Troglofil (Troglophile) : Tüm yaşam döngülerini mağarada tamamlayan karasal canlılardır. Sucul ortamda yaşayanlarına Stygophile denir. Uygun ortamlar sağlandığında mağaranın dışında da yaşayabilirler. Örneğin, Pigmentli eklembacaklılar, semenderler…

3. Troglobit (Troglobite) : Tüm yaşam döngülerini mağaranın karanlık zonunda tamamlayan ve mağaranın dışında yaşayamayan karasal canlılarıdır. Sucul ortamda yaşayanlara ise Stygobite adı verilir. Depigmentasyon, gözlerin indirgenmesi veya yok olması, duyargaların gelişmesi, düşük metabolizma yeraltı habitatına adaptasyonlarının bir sonucudur. Örneğin, bazı semenderler, balıklar, pigmentsiz yassısolucanlar, örümcekler…

Mağara canlılarını etkileyen en büyük etmenler enerji ve nutrienttir. Mağaralar besin zincirinin primer üreticisi olan bitkilerden yoksundurlar. Sadece giriş zonunda bitkiler bulunabilir. Mağaralara besin girişi yarasa dışkısıyla, sel veya akarsular ile, hava akımı olan mağaralara dışarıdan taşınan maddelerin girmesiyle veya tesadüfen mağaraya girmiş canlıların çıkamadan ölmesiyle olur.

Bu mekanizmalara rağmen kısıtlı besin varlığı özellikle troglobit canlıları açlığa dayanıklı hale getirmiştir, bu yüzden troglobit canlıların metabolizmaları yerüstü akrabalarına oranla daha yavaştır. Çok gerekli olmadıkça hareket etmezler ve enerji tasarrufunu da bu şekilde artırmış olurlar.

Mağara Canlılarında Görülen Özellikler

Troglobit canlılarda, mağara yaşamına adaptasyonda kullanılan organlar gelişirken (progresif), kullanılmayan organlar ise körelmiştir (regresif). Bu kazanım ve kayıplar;

Anophtalmy (Gözlerin indirgenmesi): Mağara ortamında ışık bulunmadığı için gözler ya indirgenmiştir ya da ortadan kalkmıştır.
Depigmentasyon: Mağaralar ışıksız bir ortam olduğu ve troglobit canlılarda anophtalmy görüldüğü için pigmentlilik de gereksizdir. Bu yüzden troglobit canlıların büyük bir kısmında kısmen ya da tamamen depigmentasyon görülür.
Vücut Büyüklüğü: Mağarada yaşayan canlılar genellikle yeryüzündeki akrabalarına oranla ya daha büyüktür ya da daha küçüktürler.
Vücut yapıları ve uzantıları: Yitirilen görme duyusunun yerine dokunma ve koklama duyuları gelişmiştir. Duyu organlarının yerinin uç bölgelere kaymış olması, uzamış antenler vb. troglobitlerin progresif özellikleridir. Aktif mağaralarda nem oranının yüksek olması ve karanlık zonda nem oranı mevsimlere bağlı olarak çok az değiştiğinden yeryüzündeki akrabalarına oranla troglobitlerin vücut yüzeyi regresif gelişmeyle daha narin hale gelmiştir.
Apterism (Kanatsızlık): Troglobit böceklerde kanatlar ya indirgenmiş ya da kaybolmuştur. Gözlerinin indirgenmiş olduğundan ve ışıksız bir ortamda etraflarını göremediklerinden bu böcekler enerji tasarrufunu sağlamak için uçmazlar. Fakat elytra denilen kanat koruyucu yapıları kaybolmamıştır.

Yeraltında Yaşayan Canlılar

Üstalem: Bacteria (Bakteriler)

Mağaralarda, kemosentez yaparak kendi besinini üreten kemoototrof bakteriler yaşarlar.

Alem: Fungi (Mantarlar)

Karanlık ortamda yaşayan mantarlara bir çok örnek verilebilinir; Mycomycetes, Phycomycetes, Ascomycetes, Basidiomycetes … Bunların bir kısmı parazitik bir kısmı ise epizoiktir.

Alem: Plantae (Bitkiler)

Genellikle mağara girişlerinde bölgenin floristik özelliğiyle de bağlantılı olarak yoğun bir vejetasyon örtüsü bulunabilir. Mağaraların epigean bölgesinde yaşayabilirler. Bunların haricinde yarasalara yapışarak veya sel sularıyla taşınarak mağaraya giren bitkiler de bulunabilmektedir. Bu bitkiler güneş ışığı olmadığı sadece tohumdan çıkar, çok az büyür ve sonra da ölürler. Turistik mağaralarda kullanılan sıcak ışık kaynaklı lambaların etkileriyle mağaralarda ciğerotlarına, eğreltiotlarına, alglere de rastlanılmaktadır. Bunlar mağaraların doğal florası olmayıp, mağara ekosistemini bozan unsurlardır.

Alem: Animalia (Hayvanlar)

Invertebrata (Omurgasız Hayvanlar)

Otbiçen (Opiliones)
- Şube: Porifera (Süngerler)
- Şube: Cnidaria
- Şube: Platyhelmintes
  - Sınıf: Turbellaria
- Şube: Rotifera (Tekerlek Hayvancıkları)
  
  Tespih Böceği (Isopoda)
- Şube: Annelida (Halkalı Solucanlar)
  - Altsınıf: Hirudinea (Sülükler)
  - Altsınıf: Oligochaeta (Toprak ve Tatlı Su Solucanları)
    
    Kırkayak (Diplopoda)
  - Sınıf: Polychaeta: (Deniz Halkalı Solucanları)
- Şube: Mollusca (Yumuşakçalar)
  - Sınıf: Gastropoda (Karından Bacaklılar)
  - Sınıf: Bivalvia (Midyeler)
- Şube: Nematoda (Yuvarlak Solucanlar)
  
  Uzun Bacaklı Çiyan (Chilopoda)
- Şube: Arthropoda (Eklembacaklılar)
  - Sınıf: Arachnida (Örümceğimsiler)